Edda Poetycka

By napisać artykuł o Eddzie Poetyckiej, najsłynniejszym zabytku literackim średniowiecznej Skandynawii, trzeba paradoksalnie zacząć od innego dzieła: Eddy Prozaicznej.

Od zawsze było wiadomo, że jej autor, islandzki poeta i historyk Snorri Sturlusson, pisząc swoje dzieło na początku XIII w. musiał opierać się na jakimś starszym materiale. W swoim podręczniku dla skaldów (nazywanym od jego imienia Eddą Snorriego, Eddą Prozaiczną, albo Eddą Młodszą) powoływał się na stare poematy mitologiczne, których zresztą cytował urywki. Nie wiemy, dlaczego dzieło Snorriego było nazywane Eddą (a było tak nazywane zapewne od początku, o czym świadczy zapis występujący w manuskrypcie z Uppsali z ok. 1300). Nazwa Edda znaczy bowiem po staro-nordycku dokładnie „prababka”, może też pochodzić od słowa óðr „poezja, poemat”, albo od Oddi, miejsca, gdzie Snorri się kształcił, ewentualnie od łacińskiego edo – edytuję.

O istnieniu starszych mitologicznych poematów wiemy zresztą nie tylko od Snorriego. Zaznajomiony z nimi był także duński kronikarz Saxo Grammaticus, kiedy pisał Gesta Danorum pod koniec XII w.

Edda Poetycka wypływa jednak na arenę historii dopiero w 1643 r. Jest bowiem potwierdzone, że jej główny manuskrypt był wtedy w posiadaniu biskupa Brynjólfura Sveinssona ze Skálholt. To on pierwszy nazwał go Edda Sæmundi multiscii, (by odróżnić od Eddy Snorriego) błędnie przypisując dzieło księdzu i uczonemu Sæmundr inn Fróði (1056–1133). Okazało się jednak, że poematy są dużo starsze niż okres życia Sæmundra inn Fróði. W roku 1662 biskup Brynjólfur Sveinsson wysłał manuskrypt królowi duńskiemu Fredericowi III razem z innymi cennymi manuskryptami. Odtąd ten zbiór poematów przyjął nazwę Codex Regius – Kodeks Królewski i przebywał w Danii aż do roku 1971 r., kiedy z honorami zwrócono go Islandii.

Codex Regius Eddy Poetyckiej

Codex Regius, najstarszy i najpełniejszy manuskrypt Eddy Poetyckiej pochodzi z ok. 1270 r. i zawiera 29 poematów: 10 mitologicznych i 19 heroicznych. Wygląda zaskakująco skromnie, biorąc jej znaczenie w historii literatury. Dzisiaj wiemy, że Codex Regius jest kopią innego manuskryptu, a rozliczne przypisy i wprowadzenia wskazują na staranną edycję poematów. Parę kart z kodeksu zostało niestety przez stulecia zgubionych. Niektóre poematy Eddy Poetyckiej zachowane są w niepełnym manuskrypcie AM 748 4to, napisanym ok. 1300 r. i przechowywanym po dziś dzień w Danii.

Datowanie Eddy Poetyckiej nie jest rzeczą prostą, biorąc pod uwagę, że poematy utrwalone w manuskrypcie były przez pokolenia przekazywane ustnie. Badacze przyjmują różne kryteria, które pozwalają oszacować, jak daleko może sięgać ich tradycja. Bohaterowie poematów często byli postaciami historycznymi, tak jak Ermanaric (Jörmunrekr w nordyckich poematach) – był królem of Ostrogotów, Gundaharius (Gunnarr) – królem Burgundczyków, najsławniejszy z nich Attyla (Atli) był królem Hunów.

Teraz wiadomo, że tradycja ustna zawarta w niektórych poematach wywodzi się z czasów wędrówki ludów. Edda Poetycka ma też dużo wspólnego z innymi dziełami, jak anglosaskie Widsith, Deor, Beowulf, czy staro-wysoko-niemiecki Hildebrandslied. Wszystkie zostały napisane w IX i VIII wieku, co może wskazywać, że poematy Eddy mogą być tak samo stare. Mimo że, żaden poemat nie został zachowany w całości poza Islandią, Edda Poetycka ma na pewno rodowód kontynentalny. Poematy wspominają bowiem o wilkach, niedźwiedziach czy puszczach, które nie występują w Islandii.

Edda Poetycka zastała po raz pierwszy przetłumaczona na język polski przez Joachima Lelewela w 1807 r. pod tytułem: Edda czyli Księga religii dawnych Skandynawii mieszkańców (dostępna tu). Najnowszym i najpiękniejszym jej przekładem jest jednak ten dokonany przez Apolonię Załuską-Strömberg w 1986 r. (dostępna tu).